VĂN TUỔI THƠ VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

CẢM THỤ VÀ SÁNG TÁC THƠ CHO THIẾU NHI

TS. Nguyễn Văn Tùng

       Tuổi thơ là một giai đoạn quan trọng của quá trình hình thành năng lực văn học, trong đó có năng lực cảm thụ và sáng tác thơ cho mỗi người. Muốn tạo nên một nền tảng vững vàng cho sự phát triển năng lực đó ở các giai đoạn tiếp theo, không lúc nào tốt hơn khi vào giai đoạn này, những người có trách nhiệm và tâm huyết phải tiến hành các biện pháp tích cực nhằm thúc đẩy sự phát triển năng lực cảm thụ và sáng tác thơ cho thiếu nhi.

     Tại sao chúng tôi đặt vấn đề cảm thụ trước sáng tác? Bởi muốn sáng tác được, trước hết người sáng tác phải biết cảm thụ. Có thể chưa thật rành rẽ, nhưng ngay từ khi được tiếp xúc với thơ ca, các em cần nhận biết được (có thể chấp nhận ở mức cảm tính) rằng đâu là những câu thơ mình yêu thích, vì sao mình thích. Chúng ta cũng cần xác định rõ hơn mối quan hệ tương hỗ, biện chứng giữa cảm thụ và sáng tác. Phát triển năng lực cảm thụ thơ cho học sinh tức là tạo ra một công chúng thơ ca rộng rãi và có tri thức, có nhu cầu và yêu cầu thẩm mĩ cao. Lực lượng công chúng thơ ca có số lượng lớn và chất lượng cao ấy sẽ tạo nên động lực mạnh mẽ thúc đẩy lực lượng sáng tác phải luôn luôn cố gắng sáng tạo, cách tân hình thức thể hiện. Ngược lại, phát triển năng lực sáng tác thơ cho thiếu nhi cũng tức là đào tạo nhằm có được những nhà thơ lớn trong tương lai, có khả năng làm thay đổi diện mạo của nền thơ ca dân tộc, khẳng định rõ hơn vị trí của thơ ca dân tộc trong các nền thơ ca lớn trên thế giới.

     Xuất phát từ cơ sở đó, một trong những nội dung quan trọng mà ấn phẩm Văn tuổi thơ hướng tới, đó là phát triển năng lực cảm thụ và sáng tác thơ cho thiếu nhi. Ra mắt bạn đọc từ năm 2006, ấn phẩm Văn tuổi thơ của Tạp chí Văn học và Tuổi trẻ không ngừng gia tăng số lượng xuất bản. Cho đến số gần đây nhất, Văn tuổi thơ đã có đến 40 ngàn ấn bản. Điều đó chứng tỏ, Văn tuổi thơ đã được thiếu nhi đón nhận, yêu mến. Đúng như tên gọi của nó, trọng tâm của ấn phẩm Văn tuổi thơ là tìm ra những con đường để Văn (trong đó có thơ) đến với Tuổi thơ, khám phá để phát triển những điểm sáng về năng lực văn chương trong tâm hồn các em. Để phát triển năng lực cảm thụ thơ cho thiếu nhi, chúng tôi đã đưa ra những định hướng tổ chức nội dung sau:

     Thứ nhất, khai thác vẻ đẹp của những áng thơ hay trong chương trình - sách giáo khoa Tiếng Việt tiểu học. Điều này vừa thiết thực - giúp học sinh nắm tốt hơn giá trị nghệ thuật của những tác phẩm văn chương trong chương trình - sách giáo khoa. Có thể có người đặt câu hỏi: Điều đó có khác gì với bài giảng của giáo viên tiểu học trên lớp? Thơ ca nói riêng, văn học nói chung bao giờ cũng lấp lánh nhiều tầng nghĩa. Chúng tôi mang đến cho các em những cách cảm nhận mới. Hơn thế, cách tạo nên hiệu quả cảm nhận mà chúng tôi tiến hành không phải là một sự áp đặt, mà được dẫn giải, gợi ý bởi những nhà thơ, nhà giáo có uy tín.

      Thứ hai, giới thiệu với các em những áng thơ hay dành cho thiếu nhi không có hoặc đã từng có trong chương trình - sách giáo khoa tiểu học. Việc giới thiệu này cũng được thể hiện dưới một hình thức hấp dẫn, đó là đố có thưởng. Chẳng hạn chúng tôi giới thiệu bài thơ Chào lớp Một như sau:

Có ai biết bài thơ sau tên là gì không?

Các em thân mến, bài thơ sau được nhiều thế hệ người yêu thơ coi là “bài thơ đi cùng năm tháng” đấy. Nếu em đọc bài thơ này cho bố mẹ em nghe (những người cách đây khoảng 30 năm là học sinh lớp Một), chắc chắn bố mẹ em sẽ rất cảm động. Ngôn ngữ bài thơ đơn giản mà sao ấm áp tình bạn, tình thầy cô và mái trường! “Có lẽ suốt đời, tôi không bao giờ quên âm điệu luyến láy, ngân vang của nó”. Một “cựu học sinh” lớp Một đã tâm sự thế đấy các em ạ.

Lớp một ơi lớp một
Đón em vào năm trước
Nay giờ phút chia tay
Gửi lời chào ở lại

Chào bảng đen cửa sổ
Chào chỗ ngồi thân quen
Tất cả chào ở lại
Đón các bạn nhỏ lên

Chào cô giáo kính mến
Cô sẽ xa chúng em
Làm theo lời cô dạy
Cô sẽ luôn ở bên

Lớp một ơi lớp một
Đón em vào năm trước
Nay giờ phút chia tay
Gửi lời chào tiến bước.

Bây giờ đố các em nhé: Tên bài thơ là gì? Từng được in trong sách giáo khoa lớp mấy và vào khoảng thời gian nào? (Mách nhỏ nhé: Hãy hỏi bố, mẹ em).  Nếu trả lời đúng em sẽ nhận được một phần thưởng có giá trị của Văn tuổi thơ đấy.

Đáp án (đăng ở kì sau):

Chào lớp Một, Sách giáo khoa lớp 1 những năm bảy mươi, tám mươi thế kỷ XX

      Thứ ba, chúng tôi tổ chức những bài viết khai thác sự kì thú của ngôn ngữ trong những bài thơ hay qua những hình thức như chọn từ cùng nhà thơ, so sánh cùng nhà thơ, vẽ tranh cùng nhà thơ… Không diễn giải dài dòng, trọng tâm của những bài này là chỉ đi vào những điểm sáng nhất về ngôn ngữ thơ. Có lẽ vì thế, mỗi bài viết như thế này luôn được hàng trăm em gửi bài trả lời tham dự hoặc nói lên sự thích thú của mình. Các thầy cô giáo cũng từ đó có thêm tư liệu trong việc hướng dẫn các em học phần thơ tốt hơn. Chẳng hạn chúng tôi khai thác vẻ đẹp ngôn ngữ trong bài thơ Đất và Cây của Ý Nhi như sau:

Đất - mẹ	Cây - con

Đáp án (Đăng ở kì sau)

           Thứ tư, chúng tôi tổ chức cho các em tập làm các nhà phê bình bằng cách gợi dẫn cho các em viết những bài viết ngắn với nội dung nhận xét, bình luận các bài thơ của các nhà thơ cũng như của các bạn học sinh được giới thiệu trên Văn tuổi thơ.

            Thứ năm, chúng tôi tổ chức các bài viết nói về thành tựu sáng tác của các nhà thơ viết cho thiếu nhi hoặc kể nhiều giai thoại về cuộc đời các nhà thơ nổi tiếng. Từ đó các em thêm yêu mến nhà thơ, yêu thơ ca hơn.

             Để phát triển năng lực sáng tác cho thiếu nhi, chúng tôi chủ trương:

             Thứ nhất, đăng tải những sáng tác thơ hay của học sinh tiểu học. Thông qua nguồn bài vở do giáo viên các trường tiểu học cung cấp cũng như qua con đường thư từ các em học sinh tự gửi. Được biết, hiệu quả từ việc giới thiệu sáng tác thơ của thiếu nhi như thế này rất cao. Các em có bài được đăng vô cùng hào hứng, thích thú; các em chưa có bài đăng lại coi đó là một mục tiêu để mình phấn đấu. Có thể nhận thấy, từ khi ra đời, Văn tuổi thơ đã tạo nên được một động lực, một phong trào sáng tác thơ hết sức sôi nổi trong học sinh các trường tiểu học.

             Thứ hai, chúng tôi đã mời những nhà thơ nổi tiếng có kinh nghiệm sáng tác viết những bài hướng dẫn các em cách làm thơ với những thao tác cụ thể như: tìm tứ thơ ra sao, chọn từ thế nào, đặt câu, tạo vần thế nào cho nhuần nhuyễn, uyển chuyển... Điều thuận lợi là, trong chương trình sách giáo khoa hiện nay cũng có phần hướng dẫn các em làm thơ. Với mảng nội dung này, Văn tuổi thơ đã cung cấp một cơ sở khoa học quan trọng giúp cho những em có năng khiếu có phương tiện tư duy, phát triển khả năng sáng tác của mình.

*

*         *

              Người Việt Nam vốn có truyền thống làm thơ, yêu thơ. Chúng ta lại có không ít các nhà thơ lớn được bạn đọc nhiều nước trên thế giới biết đến. Tuy nhiên, cũng không thể không nhận thấy rằng, các dòng thơ lớn của chúng ta đều đi sau các dòng thơ có khởi phát từ các nền văn học trên thế giới. Thơ Mới với thơ Pháp, thơ phương Tây và thơ Đường hồi đầu thế kỉ XX là một ví dụ. Chính bởi thế, chúng ta cần tập trung bồi dưỡng nhiều hơn nữa năng lực cảm thụ và sáng tác thơ ca cho thế hệ trẻ ngày hôm nay, để chúng ta có thể hi vọng, tin tưởng nhiều hơn về một nền thơ ca hiện đại, sánh bước cùng các nền thơ ca lớn trên thế giới.

(Tham luận tại Hội thảo Thơ thiếu nhi hiện nay)